Logistics chặng cuối thời thương mại điện tử: Bài toán nan giải và lời giải từ tự động hóa

Anh em trong ngành chắc cũng rõ, cái sự làm logistics chặng cuối (last-mile) giờ nó khác xa ngày xưa. Hồi trước, chỉ cần có xe, có người là chạy, giờ thì đủ thứ chuyện. Đặc biệt là từ khi thương mại điện tử (TMĐT) bùng nổ, bài toán giao hàng cuối cùng nó không còn đơn giản là "ship hàng" nữa, mà là một mê cung của chi phí, mật độ và áp lực phải tự động hóa. Với hơn 25 năm lăn lộn trong nghề, tôi thấy rõ, ai không thay đổi, không chịu "số hóa" thì sớm muộn cũng bị đào thải.

Thương mại điện tử bùng nổ – Áp lực kép lên logistics chặng cuối

Thị trường TMĐT Việt Nam đang tăng trưởng chóng mặt. Theo số liệu của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM), năm 2023, quy mô thị trường TMĐT bán lẻ Việt Nam đạt 20,5 tỷ USD, tăng 25% so với năm 2022. Dự kiến đến năm 2025, con số này có thể đạt 32 tỷ USD. Sự tăng trưởng này kéo theo một khối lượng hàng hóa khổng lồ cần được vận chuyển đến tay người tiêu dùng. Nhưng đây cũng chính là lúc các doanh nghiệp logistics chặng cuối phải đối mặt với áp lực kép: vừa phải đảm bảo tốc độ giao hàng nhanh, vừa phải tối ưu chi phí trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt.

Cái khó của last-mile logistics nằm ở chỗ, đây là khâu tốn kém nhất trong toàn bộ chuỗi cung ứng, chiếm tới 28% tổng chi phí logistics. Lý do thì nhiều: từ việc phải giao hàng đến từng địa chỉ riêng lẻ, quãng đường di chuyển ngắn nhưng phân tán, đến chi phí nhân công, nhiên liệu, và cả những rủi ro phát sinh như giao hàng không thành công. Đặc biệt ở các đô thị lớn như Hà Nội hay TP.HCM, tình trạng tắc đường, quy định về giờ cấm xe cũng làm tăng thêm gánh nặng. Tôi nhớ có lần, một lô hàng cần giao gấp vào giờ cao điểm, anh em phải chia nhỏ ra, mỗi người một xe máy len lỏi từng con hẻm, chi phí đội lên gấp mấy lần bình thường.

Bài toán chi phí và mật độ giao hàng: Cân bằng giữa hiệu quả và trải nghiệm khách hàng

Chi phí là vấn đề sống còn của bất kỳ doanh nghiệp logistics nào, đặc biệt là trong chặng cuối. Với sự cạnh tranh gay gắt từ các sàn TMĐT và các đơn vị giao hàng nhanh, việc tối ưu chi phí mà vẫn đảm bảo chất lượng dịch vụ là một thách thức lớn. Các doanh nghiệp phải liên tục tìm cách giảm thiểu chi phí vận hành, từ việc tối ưu hóa tuyến đường, sử dụng phương tiện vận chuyển phù hợp, đến việc quản lý nhân sự hiệu quả.

Mật độ giao hàng cũng là một yếu tố then chốt. Ở các khu vực đô thị đông dân cư, mật độ giao hàng cao giúp các đơn vị vận chuyển tối ưu hóa tuyến đường và giảm chi phí trên mỗi đơn hàng. Tuy nhiên, ở các khu vực nông thôn hoặc vùng sâu vùng xa, mật độ giao hàng thấp lại trở thành gánh nặng. Một chuyến xe có thể phải đi hàng chục cây số chỉ để giao một vài đơn hàng, khiến chi phí tăng vọt. Đây là lý do tại sao nhiều đơn vị giao hàng thường áp dụng chính sách phụ phí cho các khu vực xa xôi.

Để giải quyết bài toán này, nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu thử nghiệm các mô hình mới như điểm nhận hàng (pickup points) hoặc tủ khóa thông minh (smart lockers). Thay vì giao hàng đến tận nhà từng khách hàng, các đơn hàng sẽ được tập trung tại một địa điểm cố định, giúp giảm thiểu số lượng điểm dừng và tối ưu hóa tuyến đường. Tuy nhiên, mô hình này cũng đòi hỏi sự thay đổi trong thói quen của người tiêu dùng và sự đầu tư ban đầu vào hạ tầng.

Tự động hóa: Chìa khóa mở ra cánh cửa hiệu quả

Trong bối cảnh chi phí ngày càng tăng và yêu cầu về tốc độ ngày càng cao, tự động hóa không còn là một lựa chọn mà là một yếu tố bắt buộc để tồn tại và phát triển. Tôi đã chứng kiến nhiều doanh nghiệp đầu tư vào các giải pháp công nghệ để tối ưu hóa hoạt động last-mile của mình.

• Hệ thống quản lý vận tải (TMS): Giúp tối ưu hóa tuyến đường, lập kế hoạch giao hàng, theo dõi tình trạng đơn hàng theo thời gian thực. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí nhiên liệu mà còn nâng cao hiệu quả giao hàng và giảm thời gian chờ đợi của khách hàng.
• Kho thông minh và robot: Mặc dù chưa phổ biến ở chặng cuối, nhưng việc ứng dụng robot trong kho hàng để phân loại và đóng gói hàng hóa đang dần trở thành xu hướng. Điều này giúp tăng tốc độ xử lý đơn hàng và giảm thiểu sai sót do con người.
• Phân tích dữ liệu lớn (Big Data Analytics): Bằng cách phân tích dữ liệu về hành vi khách hàng, lưu lượng giao thông, điều kiện thời tiết, các doanh nghiệp có thể đưa ra các quyết định tối ưu hơn về tuyến đường, thời gian giao hàng và quản lý đội xe.
• Giao hàng bằng drone và robot tự hành: Đây là những công nghệ còn khá mới mẻ ở Việt Nam, nhưng tiềm năng của chúng là rất lớn, đặc biệt trong việc giao hàng ở những khu vực khó tiếp cận hoặc trong tương lai khi mật độ giao hàng đạt đến mức độ nhất định. Tất nhiên, để triển khai được, cần có sự thay đổi trong hành lang pháp lý và hạ tầng kỹ thuật.

Thách thức và triển vọng của tự động hóa tại Việt Nam

Mặc dù tự động hóa mang lại nhiều lợi ích, việc triển khai nó tại Việt Nam cũng đối mặt với không ít thách thức. Đầu tiên là chi phí đầu tư ban đầu khá lớn, đặc biệt đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Thứ hai là vấn đề về nguồn nhân lực có trình độ để vận hành và bảo trì các hệ thống tự động hóa. Cuối cùng là sự thiếu đồng bộ về hạ tầng công nghệ và hành lang pháp lý.

Tuy nhiên, với sự tăng trưởng mạnh mẽ của TMĐT và sự quan tâm của Chính phủ trong việc phát triển ngành logistics, triển vọng của tự động hóa là rất sáng sủa. Các doanh nghiệp cần chủ động nghiên cứu và áp dụng các giải pháp công nghệ phù hợp với quy mô và đặc thù hoạt động của mình. Sự hợp tác giữa các doanh nghiệp logistics, các nhà cung cấp giải pháp công nghệ và các cơ quan quản lý nhà nước sẽ là chìa khóa để thúc đẩy quá trình này.

Nhìn chung, bài toán logistics chặng cuối thời TMĐT là một thử thách lớn nhưng cũng đầy cơ hội. Ai giải được bài toán chi phí, mật độ và biết tận dụng sức mạnh của tự động hóa, người đó sẽ có lợi thế cạnh tranh vượt trội. Anh em trong nghề, đừng ngủ quên trên chiến thắng, hãy luôn tìm tòi, học hỏi và đổi mới để không bị bỏ lại phía sau. Nếu có bất kỳ câu hỏi nào hoặc muốn chia sẻ kinh nghiệm, đừng ngần ngại trao đổi. Tôi sẽ tiếp tục cập nhật những phân tích sâu hơn trong các bản tin tới.

Nguồn tham khảo

• Vietnam E-commerce Association (VECOM)
• VnExpress
• Bộ Công Thương
• Tổng cục Thống kê
• Statista
• Vietnam Report
• ResearchAndMarkets.com

⚖️ Bài viết dùng thông tin công khai, là quan điểm cá nhân, không phải khuyến nghị đầu tư.