Cảng cạn ICD: Mắt xích quyết định chi phí logistics container và vai trò trong vận tải đa phương thức Việt Nam
Hơn hai mươi lăm năm lăn lộn với đủ thứ "công trình" từ cảng biển, kho bãi đến những chuyến xe đường dài, tôi đã chứng kiến không ít sự thay đổi trong bức tranh logistics Việt Nam. Có một mắt xích mà tôi luôn trăn trở về vai trò của nó, đặc biệt trong bối cảnh chi phí logistics vẫn còn là gánh nặng cho doanh nghiệp: đó là các cảng cạn (ICD). Không chỉ là nơi tập kết hàng hóa, ICD thực sự là một "điểm neo" chiến lược, quyết định không nhỏ đến hiệu quả vận hành và chi phí của cả chuỗi cung ứng container.
ICD – Hơn cả một kho bãi: Nút thắt chi phí logistics container
Nhiều người vẫn nghĩ ICD đơn thuần là một cái kho lớn để chứa container, nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều. Với vai trò là cửa ngõ thông quan nội địa, ICD giúp doanh nghiệp thực hiện các thủ tục hải quan, kiểm tra chuyên ngành ngay tại khu vực sản xuất, thay vì phải kéo container ra tận cảng biển. Điều này nghe có vẻ nhỏ, nhưng tác động đến chi phí là không hề nhỏ.
Thứ nhất, giảm chi phí vận chuyển chặng đầu và chặng cuối. Thay vì phải dùng xe tải lớn kéo container rỗng từ cảng biển về nhà máy để đóng hàng, rồi lại kéo ngược ra cảng, doanh nghiệp có thể đưa hàng hóa đến ICD gần nhà máy bằng các phương tiện nhỏ hơn, hoặc thậm chí là đường thủy nội địa, đường sắt. Tại ICD, container rỗng đã được tập kết sẵn sàng. Sau khi đóng hàng và làm thủ tục, container sẽ được vận chuyển đến cảng biển bằng các phương thức vận tải khối lượng lớn, tối ưu hơn. Theo Bộ Giao thông vận tải, việc phát triển hệ thống cảng cạn sẽ góp phần giảm chi phí vận tải, đặc biệt là chi phí vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu.
Thứ hai, tối ưu hóa thời gian và giảm tắc nghẽn tại cảng biển. Các cảng biển lớn của Việt Nam, đặc biệt là khu vực Cái Mép – Thị Vải và Hải Phòng, thường xuyên đối mặt với tình trạng quá tải. Việc thông quan và xếp dỡ hàng hóa tại ICD giúp phân tán áp lực này, rút ngắn thời gian chờ đợi của tàu và xe tải tại cảng biển. Điều này không chỉ tiết kiệm chi phí lưu container, phí demurrage/detention mà còn tăng năng lực thông quan tổng thể của hệ thống cảng biển quốc gia.
Thứ ba, tăng cường khả năng gom hàng và chia lẻ. Với các doanh nghiệp xuất nhập khẩu nhỏ lẻ, việc thuê nguyên một container 20 hay 40 feet là một gánh nặng. ICD cung cấp dịch vụ gom hàng (consolidation) và chia lẻ (deconsolidation), giúp các lô hàng nhỏ được tập hợp lại thành container đầy đủ để xuất khẩu hoặc chia nhỏ container nhập khẩu thành từng lô hàng riêng lẻ. Điều này giúp giảm đáng kể chi phí vận chuyển cho từng đơn vị hàng hóa, đặc biệt là đối với hàng hóa có giá trị thấp hoặc khối lượng nhỏ.
Vai trò chiến lược trong vận tải đa phương thức Việt Nam
Việt Nam đang nỗ lực phát triển vận tải đa phương thức để giảm sự phụ thuộc vào đường bộ và tận dụng lợi thế địa lý, đặc biệt là hệ thống sông ngòi và bờ biển dài. Trong bối cảnh đó, ICD đóng vai trò then chốt như một điểm trung chuyển, kết nối các phương thức vận tải khác nhau một cách liền mạch.
ICD là nơi hàng hóa chuyển đổi từ đường bộ sang đường sắt, đường thủy nội địa, và ngược lại. Ví dụ, hàng hóa từ các khu công nghiệp ở Đồng Nai, Bình Dương có thể được vận chuyển bằng sà lan đến ICD Cát Lái (hoặc các ICD vệ tinh khác) rồi từ đó chuyển lên tàu biển, hoặc ngược lại. Tương tự, hàng hóa từ các tỉnh phía Bắc có thể được vận chuyển bằng đường sắt đến các ICD gần cảng Hải Phòng, sau đó đưa ra cảng biển. Điều này không chỉ giảm chi phí mà còn giảm lượng khí thải carbon, hướng tới một chuỗi cung ứng bền vững hơn.
Quyết định số 1489/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống cảng cạn Việt Nam thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 đã khẳng định rõ tầm quan trọng của ICD trong việc phát triển vận tải đa phương thức. Mục tiêu là phát triển hệ thống cảng cạn đồng bộ, hiện đại, có khả năng kết nối hiệu quả với các phương thức vận tải khác, đặc biệt là đường sắt và đường thủy nội địa.
Tuy nhiên, để ICD thực sự phát huy hết vai trò này, cần có sự đầu tư đồng bộ vào hạ tầng kết nối, đặc biệt là đường sắt và đường thủy. Hiện tại, phần lớn các ICD vẫn phụ thuộc nhiều vào đường bộ, làm giảm hiệu quả của vận tải đa phương thức. Việc phát triển các tuyến đường sắt kết nối trực tiếp đến ICD, hoặc nâng cấp các tuyến đường thủy nội địa để tiếp cận ICD, sẽ là những bước đi quan trọng.
Thách thức và cơ hội phát triển hệ thống ICD tại Việt Nam
Mặc dù tiềm năng là rất lớn, nhưng hệ thống ICD tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Thứ nhất, vấn đề quy hoạch và quỹ đất. Việc tìm kiếm quỹ đất đủ lớn, có vị trí chiến lược và khả năng kết nối giao thông thuận lợi ngày càng khó khăn, đặc biệt là ở các khu vực kinh tế trọng điểm.
Thứ hai, thiếu vốn đầu tư và công nghệ. Để xây dựng một ICD hiện đại, hiệu quả cần nguồn vốn đầu tư lớn vào cơ sở hạ tầng, trang thiết bị xếp dỡ, hệ thống quản lý thông tin. Nhiều ICD hiện tại vẫn chưa được đầu tư đồng bộ, dẫn đến hiệu quả khai thác chưa cao.
Thứ ba, cơ chế chính sách và thủ tục hành chính. Mặc dù đã có nhiều cải thiện, nhưng các thủ tục liên quan đến hải quan, kiểm tra chuyên ngành tại ICD đôi khi vẫn còn phức tạp, gây mất thời gian cho doanh nghiệp. Việc số hóa và đơn giản hóa các thủ tục này là rất cần thiết.
Tuy nhiên, bên cạnh thách thức là những cơ hội lớn. Sự tăng trưởng mạnh mẽ của thương mại điện tử, xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, và nhu cầu giảm chi phí logistics của doanh nghiệp đang tạo ra động lực mạnh mẽ cho sự phát triển của ICD. Các nhà đầu tư trong và ngoài nước đang ngày càng quan tâm đến lĩnh vực này. Việc áp dụng công nghệ số, tự động hóa vào quản lý và vận hành ICD sẽ là chìa khóa để nâng cao năng lực cạnh tranh và hiệu quả hoạt động.
Theo kinh nghiệm của tôi, một ICD hiệu quả không chỉ là nơi có bãi container rộng rãi hay thiết bị hiện đại. Nó cần phải là một trung tâm dịch vụ logistics tổng hợp, cung cấp đầy đủ các dịch vụ từ thông quan, kiểm tra chuyên ngành, đóng gói, dán nhãn, cho đến các dịch vụ giá trị gia tăng khác. Điều này giúp doanh nghiệp tối ưu hóa toàn bộ quy trình, giảm thiểu các khâu trung gian và tiết kiệm chi phí tối đa.
Định hướng phát triển hệ thống ICD Việt Nam
Để phát huy tối đa vai trò của ICD, Việt Nam cần tập trung vào một số định hướng chính. Thứ nhất, hoàn thiện quy hoạch và đầu tư hạ tầng kết nối. Ưu tiên phát triển các ICD tại các khu vực kinh tế trọng điểm, gần các trung tâm sản xuất lớn, và có khả năng kết nối đa phương thức (đường bộ, đường sắt, đường thủy).
Thứ hai, khuyến khích đầu tư tư nhân và ứng dụng công nghệ. Cần có các chính sách ưu đãi để thu hút các nhà đầu tư trong và ngoài nước vào phát triển ICD, đặc biệt là các ICD thông minh, ứng dụng công nghệ 4.0 vào quản lý và vận hành.
Thứ ba, cải cách thủ tục hành chính và nâng cao chất lượng dịch vụ. Tiếp tục đơn giản hóa các thủ tục hải quan, kiểm tra chuyên ngành tại ICD, đồng thời đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao để cung cấp các dịch vụ logistics chuyên nghiệp.
Nhìn về phía trước, vai trò của ICD trong việc giảm chi phí logistics container và thúc đẩy vận tải đa phương thức tại Việt Nam sẽ ngày càng trở nên quan trọng. Đây không chỉ là một giải pháp kinh tế mà còn là một bước đi chiến lược để nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, đưa Việt Nam trở thành một trung tâm logistics của khu vực. Câu chuyện về ICD còn dài, và chúng ta sẽ tiếp tục theo dõi những bước chuyển mình của mắt xích quan trọng này trong các bản tin và phân tích chuyên sâu tiếp theo.
Nguồn tham khảo
- Bộ Giao thông vận tải
- Báo Hải quan
- Cổng thông tin điện tử Chính phủ
- Báo Công Thương
- Tạp chí Tài chính
- Vietnam Logistics Review
⚖️ Bài viết dùng thông tin công khai, là quan điểm cá nhân, không phải khuyến nghị đầu tư.